Verslag bezoek Auschwitz

Het Calandlyceum bracht in januari 2017 met 39 leerlingen uit 19 verschillende klassen een bezoek aan het voormalig concentratie- en vernietingskamp Auschwitz-Birkenau in Polen. Het idee achter de reis was dat onverdraagzaamheid, zeventig jaar na de Tweede Wereldoorlog, als thema nog steeds actueel is. De leerlingen gaan naar aanleiding van de reis presentaties verzorgen aan de rest van de school. Hieronder een verslag van het bezoek aan Auschwitz, dat eerder op Facebook verscheen.

Een schoolreis naar de waanzin (en terug)

Auschwitz. Of we in de volgende zaal alsjeblieft geen foto’s zouden willen maken, vraagt de gids. Ze heeft het nog niet gezegd of je staat voor een reusachtige berg van afgeknipt mensenhaar. Kort. Lang. Grote plukken. Kindervlechtjes. Het verdriet ligt hier metershoog opgetast, in passend halfduister.

Een enkeling trekt witjes weg, of verlaat de zaal. De rest deelt stilzwijgend de eindeloze verbijstering, zeker als de gids vertelt dat de Duitsers dit mensenhaar verkochten aan fabrieken die het vervolgens gebruikten om er kleding of matrassen mee te maken. Hoe gewetenloos kan een mens zijn? Hoe gewetenloos? Hoe ver ga je, als je jezelf verheven voelt boven de ander?

DSC04054Juist die vraag stimuleerde het Calandlyceum om met een bus leerlingen deze week naar Polen af te reizen. Want zeventig jaar na de Tweede Wereldoorlog is ‘verdraagzaamheid’ als thema nog even actueel, beseften de geschiedenisleraren Heumakers en De Beer. Ze organiseerden een schoolreis naar de waanzin van Auschwitz en namen 39 leerlingen uit 19 verschillende klassen mee naar het Duitse concentratiekamp in Polen, op voorwaarde dat ze na terugkomst hun indrukken en ervaringen met anderen zouden willen delen.

En zo, in de nevel van een dinsdagmorgen, lopen die 39 leerlingen en hun begeleiders onder de poort met die beruchte leugen door: Arbeit Macht Frei. Auschwitz I gold nog als werkkamp.

De mobieltjes leggen de stille getuigen van destijds met een simpele vingertoets in beeld vast. Brillen bij de duizenden. Ingeleverde – of achtergebleven – schoenen. De muur des doods, gebruikt bij talloze executies. De barakken met hun primitieve leefomstandigheden. De Poolse vrieskou, tien graden onder nul, laat merken hoe bar de omstandigheden hier geweest moeten zijn.

In de middag, tien minuten verderop, krijgt de huiver een nieuwe dimensie wanneer de Caland-groep arriveert in Auschwitz II-Birkenau. Vooral hier brachten de nazi’s hun ideeën over rassensuprematie ten uitvoer, door er meer dan 1 miljoen mensen de dood in te jagen. Vooral Joden werden er vergast in ondergrondse gaskamers. Van de gaskamers en de crematieovens resten nog slechts puinhopen; ze werden opgeblazen door de Duitsers die aan het eind van de Tweede Wereldoorlog hun sporen wilden uitwissen.

DSC04166Achter de markante hoofdpoort, waar menig vervloekte trein onderdoor reed, strekken zich spoorrails, perrons en (restanten van) barakken uit. Een terrein van twee kilometer breed en één kilometer lang. Een unheimisch landschap, waarover de gids onheilspellende verhalen vertelt. Verhalen over gezinnen die gescheiden raakten, vaak rechtstreeks naar de gaskamers werden geleid, of onder barbaarse omstandigheden nog een hopeloos gevecht met een onafwendbaar einde moesten leveren.

Het valt bijna niet te bevatten hoe systematisch en op welke enorme schaal de nazi’s hier werkten aan de uitroeiing van het Joodse volk. Mensen die per trein waren aangevoerd, konden letterlijk in korte tijd van de aardbodem verdwenen zijn: ontdaan van bezittingen, vergast, verbrand en snel uitgestrooid over de velden en in de rivieren in de omgeving. ‘Deze wandaden mogen niet vergeten worden’, zegt de gids aan het eind van de rondleiding. ‘We hebben de morele plicht om ons niet boven de ander verheven te voelen. Auschwitz laat zien waar dat toe kan leiden.’

Daags na het bezoek aan Auschwitz laten de leerlingen weten dat ze alles erg ‘heftig’ vonden. Renée Burger (3T4), zelf gezegend met een bos prachtige krullen, vertelt dat ze de aanblik van die enorme berg met menselijk haar bijna niet kon verdragen: ‘Vreselijk, je kunt het je gewoon niet voorstellen dat ze iedereen hun haren afnamen. En dan die kindervlechtjes… Wat erg!’

DSC04063Hamza Salem el Abd (5H2) reageert, terugblikkend, eveneens met afschuw. Hij werd erg geraakt door de confronterende foto’s van Joodse vrouwen en kinderen, die in Auschwitz uitgehongerd raakten. ‘Volwassen vrouwen die nog maar 25 of 30 kilo wogen, of die beelden van uitgemergelde kinderen – ik vond het bijna te erg om naar te kijken.’

Directeur Jan-Mattijs Heinemeijer, die de reis naar Polen/Auschwitz zelf ook meemaakte, toont zich net zo aangedaan als de leerlingen. Tegelijkertijd ziet hij juist daarin de opdracht en de plicht van de jonge generatie: ‘Wat doen mensen elkaar aan? Het is ‘makkelijk’ om jezelf terug te trekken in plaats van jezelf in de ander te verdiepen. Als je daartoe niet bereid bent, en onverdraagzaamheid gaat regeren, zie je in Auschwitz tot welke excessen dat kan leiden. Ik wil niet leven in een wereld waar voor een ander ‘geen plaats’ zou kunnen bestaan, je moet juist op zoek naar wat ons bindt. Daarom ben ik ook zo trots op deze groep, die heel divers van samenstelling is en in een paar dagen prima met elkaar om kon gaan. Tolerantie en verdraagzaamheid horen ook op school thuis, daar heeft deze bijzondere reis weer een belangrijke steen aan bijgedragen.’

Klik hier voor het fotoalbum van de reis naar Auschwitz (jan. 2017)